Bên cạnh các giá trị về đa dạng sinh học, rừng ngập mặn còn đóng vai trò quan trọng trong việc điều hoà khí hậu, hạn chế bão lũ, triều cường. Rừng ngập mặn có khả năng hạn chế xâm nhập mặn và bảo vệ nước ngầm.
Rừng ngập mặn bị đe dọa
Theo ông Nguyễn Quốc Dựng, Viện Điều tra Quy hoạch Rừng – Bộ Nông nghiệp&Phát triển Nông thôn, tổng diện tích rừng ngập mặn của Việt Nam vào khoảng 200.000 ha, đứng khoảng thứ 2 hoặc thứ 4 nước có diện tích rừng ngập mặn lớn nhất trên toàn cầu.
Tuy nhiên, cùng với sự đe dọa của biến đổi khí hậu (BĐKH), nguyên nhân suy giảm rừng ngập mặn là do nạn phá rừng ngập mặn và đắp bờ kè làm đầm nuôi trồng thủy sản; gió bão, sóng biển tàn phá rừng sụt lở; khai thác quá mức gỗ, củi rừng ngập mặn và tài nguyên; ô nhiễm môi trường; và chính sách chưa khuyến khích.
“BĐKH đang đe dọa rất mạnh mẽ, rất lớn đến rừng ngập mặn”, theo ông Dựng, “Điển hình là khoảng 20 năm trước ở tỉnh Bến Tre chỉ có một số xã bị nhiễm mặn thì nay chỉ có một số xã không bị nhiễm mặn.”
Vai trò quan trọng của rừng ngập mặn
Nhận thức được vai trò quan trọng của rừng ngập mặn nên khoảng 10 năm nay, Quảng Ninh, Hải Phòng, và Nam Định đã quan tâm bảo vệ nên diện tích rừng ở các tỉnh này đang gia tăng, bảo vệ đê, đời sống và phục vụ nhu cầu nuôi trồng thủy sản.
Rừng ngập mặn mang lại các giá trị và dịch vụ to lớn cho đời sống, là vườn ươm và phát triển của nhiều loài thủy hải sản, cung cấp dược liệu, chất đốt, nguyên liệu cho công nghiệp, tạo cảnh quan cho du lịch và tham quan học tập, là tấm lá chắn phòng hộ vùng ven biển và lá phổi xanh hấp thụ khí các-bon-nic điều tiết nhiệt độ và khí hậu...
Bà Trần Thị Hoa, Trung tâm Bảo tồn Sinh vật Biển&Phát triển Cộng đồng, dẫn chứng một nghiên cứu cho thấy thu nhập ở một xã từ rừng ngập mặn nằm trong khoảng từ 35 – 50%. Thậm chí một xã ở huyện Cần Giờ thì đến 60 – 70%. Một km2 rừng ngập mặn có thể cung cấp lượng đánh bắt khoảng 450 kg hải sản ở đồng bằng sông Cửu Long.
Những kết quả từ nghiên cứu ở huyện Giao Thuỷ (tỉnh Nam Định) cho thấy, người dân địa phương trong các khu vực rừng ngập mặn sử dụng thuỷ sản trong bữa ăn 20-30 lần mỗi tháng, trong đó 42 - 48% là thuỷ sản đánh bắt được từ bãi triều và rừng ngập mặn. Bình quân một phụ nữ làm nghề khai thác thủ công nguồn lợi thủy sản tự nhiên ở khu vực rừng ngập mặn có được thu nhập từ 35-40 triệu đồng/năm.
Với rất nhiều nỗ lực bảo vệ và phát triển rừng ngập mặn, diện tích rừng ngập mặn tương đối ổn định trong 10 năm qua. Ở một số tỉnh, độ che phủ rừng ngập mặn thậm chí còn tăng lên như ở tỉnh Nam Định. Các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và phát triển sinh kế cộng đồng, đã góp phần nhất định vào thành công đó mà điển hình là mô hình đồng quản lý rừng ngập mặn ở Giao Thủy (Nam Định), Cát Bà (Hải Phòng), Cần Giờ (TP.HCM), Hậu Lộc (Thanh Hóa).
Tuy nhiên, các mô hình quản lý và phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng do các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ vẫn còn chưa nhiều, chưa được thể chế hóa vào các chương trình của địa phương và chính phủ. Cơ chế của mỗi mô hình khác nhau, nên việc khái quát hóa và nhân rộng còn gặp nhiều khó khăn.
“Khả năng chống chịu và hồi phục của vùng ven biển phụ thuộc rất lớn vào năng lực của cộng đồng dân cư và tình trạng của các hệ sinh thái biển và ven biển, trong đó rừng ngập mặn giữ vai trò rất quan trọng”, bà Hồ Thị Yến Thu, Phó Giám đốc Thường trực Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển&Phát triển cộng đồng (MCD), đồng sáng lập và Thành viên Ban Điều hành Mạng lưới các Tổ chức Phi chính phủ Việt Nam&Biến đổi Khí hậu, cho biết.
Ứng phó biến đổi khí hậu
Nhiều cơn bão lớn đổ bộ vào nước ta những năm qua, nơi nào rừng ngập mặn được trồng và bảo vệ tốt thì các đê biển vùng đó vẫn vững vàng trước sóng gió lớn, dù là đê biển được đắp từ đất nện, trong khi những tuyến đê biển được xây dựng kiên cố bằng bê tông hoặc kè đá nhưng rừng ngập mặn bị chặt phá để chuyển sang nuôi tôm thì bị tan vỡ.
Theo đánh giá, qua những trận bão vừa qua tác động đến Việt Nam và các nước trên thế giới, một điều rõ ràng rằng rừng ngập mặn đã bảo vệ các khu vực ven biển vững chắc hơn bất cứ công trình bê tông nào trước sức tàn phá của nước mặn và sóng biển.
Thực tế cho thấy, bảo tồn rừng ngập mặn có giá trị to lớn về nhiều mặt trước sự đe dọa của BĐKH, giúp giảm thiểu tới 50% năng lượng tác động của sóng biển, ngăn ngừa nước biển dâng cao, góp phần quan trọng bảo vệ dân cư cũng như hạ tầng cơ sở ven biển.
Rừng ngập mặn có tác dụng làm giảm mạnh độ cao của sóng khi triều cường độ cao sóng biển giảm mạnh khi đi qua dải rừng ngập mặn, với mức biến đổi từ 75% đến 85%, từ 1,3m xuống 0,2m - 0,3m. Theo một số nghiên cứu rừng trồng 6 tuổi với chiều rộng 1,5 km đã giảm độ cao của sóng từ 1 m ở ngoài khơi xuống còn 0,05 m khi vào tới bờ đầm cua và bờ đầm không bị xói lở. Còn nơi không có rừng ngập mặn ở gần đó, cùng một khoảng cách như thế thì độ cao của sóng cách bờ đầm 1,5 km là 1 m, khi vào đến bờ vẫn còn 0,75 m và bờ đầm bị xói lở.
