Với lịch sử hơn 700 năm cùng những nét kiến trúc chạm trổ độc đáo thời hậu Lê, đình làng Ngò (xã Đạo Lý, Lý Nhân, Hà Nam) được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử, di sản văn hóa cấp Quốc gia năm 2001 và được xếp hạng là một trong những ngôi đình cổ nhất, có giá trị lịch sử, văn hóa của Việt Nam. Thế nhưng hiện nay, ngôi đình đang trong tình trạng xuống cấp cực kỳ nghiêm trọng...
Theo sử sách ghi lại và những bậc cao niên thôn Ngò kể thì đình làng Ngò được xây dựng vào thế kỉ XIII.
Khuôn viên của ngôi đình gồm một quần thể kiến trúc với những nét chạm khắc độc đáo, đa dạng, mang đậm phong cách nghệ thuật thời hậu Lê. Tại đây, còn lưu giữ được nhiều đồ thờ tự quý và linh thiêng, có giá trị nghệ thuật đặc sắc.
Trong suốt thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ, đình làng Ngò là cơ sở vững chắc tin cậy cho cách mạng, nơi diễn ra các cuộc hội họp, tuyên truyền về đường lối cách mạng của Đảng bộ cơ sở. Tại đình làng Ngò còn ghi lại dấu tích của nhiều sự kiện cách mạng tiêu biểu góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc.
Cũng bởi những giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt nên vào năm 2001, đình làng Ngò chính thức được công nhận là Di tích lịch sử, di sản văn hóa cấp Quốc gia.
Hơn 700 năm tồn tại, trải qua bao nhiêu biến cố của thời gian, của chiến tranh và sự bào mòn của thiên nhiên đã khiến cho ngôi đình làng Ngò bị xuống cấp nghiêm trọng. Hai cây cột chính trước cửa đình bằng gỗ lim đã bạc phếch, nứt toác thành những vệt dài; cánh cửa gỗ cũ kĩ đã mục nát với nhiều vết nấm mốc. Bốn bức tường xuất hiện các đường nứt và tróc thành từng mảng vữa để lộ lớp gạch bên trong; mái ngói được lợp bằng nhiều viên đã vỡ, xếp chồng lên nhau để tránh dột khi trời có mưa.
Được biết, hai năm về trước nhân dân thôn Ngò đã viết đơn kiến nghị xin trợ cấp kinh phí để sửa chữa một số hạng mục, Sở VHTTDL tỉnh Hà Nam cũng đã đầu tư 200 triệu đồng cho việc tu bổ. Tuy nhiên, số tiền này chỉ đủ để đảo lại mái ngói hậu cung phía sau ngôi đình, còn những công trình hạng mục khác vẫn trong tình trạng bong tróc, mục nát và mối mọt xâm hại.
Ngôi đình cổ kính có giá trị lịch sử và văn hóa hết sức đặc biệt đang bị “bào mòn” từng ngày bởi mưa bão, mối mọt khiến đình làng Ngò bị xuống cấp và có nguy cơ bị “xóa sổ” nếu không được đầu tư sửa chữa và tu bổ. “Chúng tôi mong lắm, nếu không có kinh phí tu bổ nhanh thì mưa bão sẽ phá hủy hoại đình làng mất vì nó đã quá xuống cấp rồi”, ông thủ từ Trần Văn Trúc bộc bạch. Sự đánh giá đúng thực trạng và giá trị của ngôi đình cổ từ các cơ quan chuyên môn và có phương án tu bổ, tôn tạo sẽ góp phần gìn giữ một công trình kiến trúc độc đáo, có ý nghĩa với cộng đồng cũng như giáo dục cho các thế hệ mai sau.
